Als je in Londen een sandwich (spreek uit als sèndwitsj) bestelt, krijg je een dik belegde boterham, die waarschijnlijk dwars doorgesneden is. De gemiddelde Nederlander zal niet verrast zijn. De gemiddelde Vlaming mogelijk wel, toch als hij of zij de Britse (en Amerikaanse) betekenis niet kent. Een Vlaamse sandwich (meestal uitgesproken als santwisj) is namelijk totaal iets anders.
In Mini-Onderzoekje 24 (2021) legde ik Nederlandstalig internet drie vragen voor, waarop ‘sandwich’ een mogelijk antwoord is:
- Hoe noem je twee sneetjes brood met vlees, kaas, groenten of iets dergelijks ertussen? Meestal diagonaal doorgesneden.
- Hoe noem je een klein rond knapperig broodje dat doormidden is gesneden en belegd is met kaas, vlees, groenten en dergelijke?
- Hoe noem je een zacht broodje dat aan twee kanten puntig toeloopt?
De tweede vraag leverde geen enkele sandwich op en blijft dus verder buiten beschouwing. De antwoorden op nummer één en drie zijn wél bijzonder interessant.
Twee sneetjes brood
In Mini-onderzoekjes stel ik niet alleen een vraag; ik voeg waar mogelijk ook een afbeelding toe. Op die manier wil ik zoveel mogelijk twijfel en verwarring over wat ik precies wil weten opvangen.
In dit geval gaat het dus over twee sneetjes brood met een stevige portie beleg ertussen. Dus geen eenvoudig boterhammetje met choco, jam of kaas.
Net als aan de overkant van de Noordzee noemen de Nederlanders deze smakelijke lunch een sandwich. Vlamingen maken geen of amper een onderscheid met het boterhammetje met kaas: ook dit is een boterham, eventueel een dubbele boterham. Het concept van twee sneden brood met sla, kaas, ham en dergelijke, die diagonaal doorgesneden zijn, is wel duidelijk minder bekend in Vlaanderen. Dat verklaart mogelijk waarom er geen aparte naam voor is.
Zacht wit broodje
Bij deze vraag was de combinatie van de vraag zelf (zacht broodje dat puntig toeloopt en dus niet rond is) en de afbeelding erg belangrijk. Ik wilde voorkomen dat men dacht dat het over een rond, al dan niet knapperig broodje ging of over een knapperig puntig broodje. De afbeelding moest alle eventuele twijfel wegnemen.
Het beeld in Vlaanderen is duidelijk: dit is een sandwich. Ik heb niet naar de uitspraak gevraagd, maar uit ervaring weet ik dat [santwisj] heel gangbaar is. Met a dus, en zonder t voor sj. In Nederland zijn er meerdere benamingen: naast de verwachte antwoorden puntje en puntbroodje duiken ook kadetje, (zacht) broodje en bolletje op. Gaat het hier wel over hetzelfde?
Volgens Van Dale is een kadetje een ‘klein broodje, van oorsprong met een dwarse deuk, maar nu ook wel een klein rond broodje’. Uit een handvol opmerkingen komt naar boven dat de eerste betekenis inderdaad ‘rond broodje’ is, maar dat het woord ook als algemene benaming voor een zacht broodje wordt gebruikt. Iets vergelijkbaars geldt voor het minder frequente bolletje.
Een sandwich is geen sandwich
Kort samengevat: een Nederlandse sandwich is geen Vlaamse sandwich, en vice versa. Wie heeft er dan gelijk?
Als we de kaart van de etymologie trekken: Nederland. Het woord sandwich is, samen met zijn originele betekenis (twee sneden brood met beleg) in de negentiende eeuw uit het Engels ontleend. Het broodje is genoemd naar John Montagu, de vierde graaf van Sandwich (1718-1792). Dat was een fanatieke gokker, die ooit 24 uur aan de speeltafel zou hebben doorgebracht met als enig voedsel tussendoor enkele sneetjes koud vlees tussen geroosterde sneetjes brood. Het is niet duidelijk wanneer en waarom de betekenis in Vlaanderen naar ‘zacht broodje dat puntig uitloopt’ is verschoven. Even dacht ik aan een ontlening uit het Frans, maar ook daar is iets bijzonders aan de hand: volgens Van Dale is een sandwich in het Frans van Frankrijk, net zoals in Nederland en Engeland, een dik belegde boterham. Maar …. In het Belgisch-Frans (ja, dat bestaat ook) is het een puntbroodje, net zoals in Vlaanderen dus. Het sandwich-puntbroodje is niet Vlaams, het is Belgisch! Waarom, dat is me nog niet duidelijk, maar ik vermoed dat het volgende is gebeurd: sandwich = belegde boterham -> belegd zacht (punt)broodje -> zacht (punt)broodje. Als iemand weer weet, laat het me zeker weten (miet@taalverhalen.be).
In ieder geval is het concept van de Britse sandwich, dwars doorgesneden en met veel beleg, minder bekend in Vlaanderen dan in Nederland. Daarom zal er in de praktijk weinig risico bestaan op verwarring. Toch is het soms opletten geblazen: als je als Vlaming in een Nederlandse bakkerij naar sandwiches vraagt, zul je waarschijnlijk rare blikken krijgen en misschien, als het in het assortiment zit, een dikbelegde boterham krijgen. De Nederlander zal dan weer in een Vlaamse bakkerij vergeefs naar puntjes of puntbroodjes zoeken.
